Ας φιλοσοφήσουμε…

Του Γεράσιμου Γεωργάτου

gerasimos2

Συχνά υπερηφανευόμαστε για τους λαμπρούς προγόνους μας. Ιδιαίτερα σήμερα, στα χρόνια της κρίσης, επιχειρώντας να ενισχύσουμε ατομικά και συλλογικά την χαμένη μας αυτοεκτίμηση, καταφύγαμε πολλές φορές σε ακρότητες και υπερβολές: «όταν εμείς είχαμε πολιτισμό, οι άλλοι τρώγαν βαλανίδια», «όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες, οι άλλοι μέναν σε σπηλιές» και άλλα ηχηρά παρόμοια. Εκφράσεις που φανερώνουν μια επιδερμική γνώση του παρελθόντος μας διανθισμένη με μπόλικο εθνικισμό ενώ η σκέψη των μεγάλων προγόνων μας είναι κατά βάση οικουμενική και παγκόσμια. Αξίζει να τους γνωρίσουμε καλύτερα και να θαυμάσουμε, στο μέτρο που τους αξίζει, την τόλμη και την πρωτοτυπία τους, την τεράστια ώθηση που έδωσαν στην ανθρώπινη σκέψη θεμελιώνοντας πράγματι τον δυτικό τουλάχιστον πολιτισμό. Θα μας βοηθήσει στην προσωπική και συλλογική μας αυτογνωσία και θα αποτελέσει ίσως το έναυσμα να μελετήσουμε και να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης και στους επόμενους αιώνες μέχρι τις μέρες μας. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό ταξίδι, για μια συναρπαστική περιπέτεια.

 

Τι είναι
όμως η Φιλοσοφία,
πότε γεννήθηκε;

Από τον 19ο αιώνα η γέννηση της Φιλοσοφίας περιγράφεται συνήθως από τους μελετητές ως “ελληνικό θαύμα” ή “πέρασμα απ’ τον μύθο στο λόγο”. Ως ρήξη με το παρελθόν. Όμως στην ιστορία η συνέχεια και η ρήξη συνυπάρχουν, με τη συνέχεια μάλιστα να είναι συχνά σημαντικότερη από τη ρήξη.
Οι όροι λοιπόν “φιλοσοφία”, “φιλόσοφος”, “φιλοσοφώ” παρουσιάζονται σχετικά αργά στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Σε δύο αρκετά γνωστά κείμενα του 5ου π.Χ αι. εμφανίζεται όχι το ουσιαστικό “φιλοσοφία”, αλλά το ρήμα “φιλοσοφώ”, χωρίς τη σημασία που έχει σήμερα, δηλαδή ως θεωρία για τον κόσμο, τον άνθρωπο και την κοινωνία. Το πρώτο κείμενο είναι ο περίφημος διάλογος Κροίσου και Σόλωνα στον Ηρόδοτο και το δεύτερο “ο Επιτάφιος του Περικλή” του Θουκυδίδη, στη φράση που όλοι οι μαθητές έχουμε συγκρατήσει από το Λύκειο, «φιλοκαλούμεν μετ` ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας». Και στα δύο “φιλοσοφώ” σημαίνει “αγαπώ τη σοφία”, “είμαι φίλος της σοφίας”, τίποτα παραπάνω, όπως είναι και η ετυμολογία της λέξης.
Στα κείμενα του Πλάτωνα, που χρονολογούνται από τις αρχές του 4ου π.Χ αι. και μετά, η φιλοσοφία εμφανίζεται ως μια καθιερωμένη περίπου δραστηριότητα κάποιων ανθρώπων που έχουν έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής. Ο Σωκράτης είναι η κλασσική μορφή του φιλοσόφου, παρόλο που ο όρος ακόμα δεν υπήρχε.
Αν αποδεχτούμε ότι η Φιλοσοφία ξεκινάει από τότε που εμφανίζεται κάποιος από τους όρους “φιλοσοφία”, “φιλοσοφώ” ή “φιλόσοφος”, τότε η γέννησή της τοποθετείται πολύ αργά. Όμως, είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, τουλάχιστον σύμφωνα με τον μαθητή του Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη.
Κατά τον Αριστοτέλη, η Φιλοσοφία ξεκινάει με τον Θαλή από τη Μίλητο, δηλαδή στις αρχές του 6ου π.Χ αι. και με τους υποτιθέμενους μαθητές του, τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη, καθώς και με τον Πυθαγόρα από τη Σάμο, που προτείνουν ένα νέο τρόπο ερμηνείας της φυσικής πραγματικότητας. Γι’ αυτούς, η ύπαρξη του κόσμου και τα φυσικά φαινόμενα δεν οφείλονται στους θεούς ή σε άλλα υπερφυσικά αίτια, αλλά στην ίδια την υλική φύση και τις ιδιότητές της. Αυτό από τον Αριστοτέλη θεωρείται η απαρχή της Φιλοσοφίας. Αυτό πιστεύουμε και εμείς σήμερα. Ενώ δηλαδή ο όρος “φιλόσοφος” ή “φιλοσοφία” ακόμα δεν υπήρχε, εμφανίστηκε ένας καινούριος τρόπος θεώρησης των πραγμάτων.
Σίγουρα ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος, ο Αναξιμένης και ο Πυθαγόρας ή ο Ηράκλειτος και ο Παρμενίδης, στο τέλος του 6ου και στις αρχές του 5ου π.Χ αι., δεν αυτοπροσδιορίζονταν ως φιλόσοφοι. Πιθανόν να θεωρούσαν τους εαυτούς τους ποιητές ή γενικώς σοφούς. Δεν σώζεται όμως καμιά σχετική αναφορά.
Ούτε βεβαίως ξαφνικά με τον Θαλή και με αυτή τη γενιά των πρώτων μιλήσιων στοχαστών περνάμε ακαριαία από μία περίοδο της σκέψης των αρχαίων Ελλήνων, όπου κυρίαρχο στοιχείο ήταν η μυθική εξήγηση της πραγματικότητας, σε μία φιλοσοφική – ορθολογική εξήγηση. Τα πράγματα δεν γίνονται ποτέ έτσι. Υπάρχουν στοιχεία συνέχειας που συνδέουν μια εποχή με την επόμενη και στοιχεία ρήξης που διαφοροποιούν μια εποχή από την προηγούμενη. Ο Δίας θα συνέχιζε για πολλά χρόνια να είναι η αιτία των κεραυνών, ο Αίολος των ανέμων, ο Ποσειδώνας της τρικυμίας, κλπ.
Το άλμα, η ρήξη, το πέρασμα από τον μύθο στο λόγο, αν και καλή ως περιγραφή, υποτιμάει το ρόλο του μύθου, που δεν είναι τόσο απλό φαινόμενο στην ανθρώπινη σκέψη. Για παράδειγμα, ο Πλάτωνας, δύο αιώνες μετά τους μιλήσιους, κάνει ευρεία χρήση των μύθων και τους θεωρεί συστατικό στοιχείο της Φιλοσοφίας του. Ο μύθος του σπηλαίου είναι από τους πιο γνωστούς.
Ας κρατήσουμε λοιπόν την καινοτομική σκέψη του Αριστοτέλη για την γέννηση της Φιλοσοφίας, που υιοθετήθηκε και από όλους τους μεταγενέστερους, και ας προσπαθήσουμε να την ορίσουμε ή καλύτερα να την περιγράψουμε, γιατί γενικά αποδεκτός ορισμός της Φιλοσοφίας δεν υπάρχει ακόμα και σήμερα.
Δύο στοιχεία από εκείνη την εποχή μπορεί να μας διευκολύνουν. Το ένα είναι η προσπάθεια εξήγησης των φαινομένων, είτε είναι φυσικά είτε ανθρώπινα, χωρίς προσφυγή σε υπερφυσικές δυνάμεις, σε θεούς και δαίμονες ή οτιδήποτε άλλο. Και το δεύτερο, ότι η Φιλοσοφία προϋποθέτει μια οικονομία σκέψης όπου το πολλαπλό, το πολύπλοκο, το χαώδες, επιχειρείται να εξηγηθεί με βάση λίγες έννοιες και αρχές. Η ποικιλία των φαινομένων που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις γύρω μας, η κίνηση και η αλλαγή επιχειρήθηκε να αναχθούν σε ένα ή κάποια λίγα φυσικά αίτια, δηλαδή το πολλαπλό να εξηγηθεί από το μοναδικό. Αυτή η μη προσφυγή σε υπερφυσικές δυνάμεις από τη μια και η οικονομία σκέψης από την άλλη είναι τα δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα σε αυτή την πρώτη φάση της Φιλοσοφίας.

Να αποδώσουμε
φόρο τιμής
στον Αριστοτέλη
Στον Αριστοτέλη λοιπόν οφείλουμε την πρώτη απόπειρα περιοδολόγησης της πρώιμης ελληνικής Φιλοσοφίας. Αφενός προσδιόρισε ότι η Φιλοσοφία αρχίζει με τις απόψεις που διατύπωσε ο Θαλής ο Μιλήσιος, στις αρχές του 6ου π.Χ αι. και αφετέρου επισήμανε την επόμενη μεγάλη στροφή στην πορεία της αρχαίας ελληνικής σκέψης που σημειώθηκε τον 5ο π.Χ αιώνα και μετά. Τότε που με τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τους Σοφιστές, το ενδιαφέρον στράφηκε από τη φύση προς τον άνθρωπο και επικεντρώθηκε σε θέματα κοινωνικής συνύπαρξης, πολιτικής οργάνωσης και ηθικής.
Ο Αριστοτέλης αναδεικνύεται έτσι στον πρώτο ιστορικό της Φιλοσοφίας. Γράφει από τα μέσα και προς το τέλος του 4ου π.Χ αι., τον χωρίζουν δηλαδή δυόμισι αιώνες από τον Θαλή, και δεν έχει στα χέρια του κανένα κείμενο των πρώιμων εκείνων στοχαστών του 6ου π.Χ αι. Άρα, λίγο πολύ, κάνει μια κατασκευή. Οι κατασκευές όμως είναι απαραίτητες στην Ιστορία. Και στην Ιστορία της Φιλοσοφίας. Οι περίοδοι και οι τομές είναι πάντοτε συμβάσεις των μεταγενεστέρων.
Έτσι ο Αριστοτέλης είναι ίσως ο πρώτος που συνειδητοποίησε την ανάγκη να πάει προς τα πίσω και να ανιχνεύσει όλη την πορεία μέχρι την εποχή του. Πράγμα καθόλου αυτονόητο κατά την αρχαιότητα. Μόνο οι κοντινοί του χρονολογικά, Ηρόδοτος και Θουκυδίδης, το είχαν κάνει για την ιστορία των γεγονότων. Ο Αριστοτέλης μετέφερε αυτή την τάση από την ιστορία των γεγονότων στην ιστορία της σκέψης. Ο δάσκαλός του, ο Πλάτωνας, ούτε που το διανοήθηκε. Είναι λοιπόν ο πρώτος που σκέφτηκε πότε ξεκίνησε η Φιλοσοφία, από πού ξεκίνησε και πώς εξελίχθηκε. Με αυτή την έννοια είναι ο πρώτος ιστορικός της Φιλοσοφίας και μάλιστα, μέχρι σήμερα, δεν έχουμε ξεφύγει σχεδόν καθόλου από το σχήμα του Αριστοτέλη για τον τρόπο που βλέπουμε το παρελθόν της Φιλοσοφίας.

Τι μάς λέει όμως
ο Αριστοτέλης
Κατά τον Αριστοτέλη λοιπόν η Φιλοσοφία ξεκινάει όταν εκείνοι οι πρώτοι στοχαστές διατύπωσαν την άποψη ότι αυτό που καθορίζει την πραγματικότητα είναι κάποιες αρχές των όντων. Ο όρος «αρχή», είναι αριστοτελικός. Ούτε ο Θαλής μίλησε για αρχές, ούτε ο Αναξίμανδρος, ούτε ο Αναξιμένης, ούτε ο Ηράκλειτος. Με τον όρο αυτό ο Αριστοτέλης εννοεί ότι προσδιόρισαν μια υλική οντότητα ως πρωταρχική αιτία και ουσία του κόσμου. Το νερό ο Θαλής, το άπειρο, που έχει υλική υπόσταση κατά τον Αναξίμανδρο, τον αέρα ο Αναξιμένης, τη φωτιά ο Ηράκλειτος. Από αυτά τα στοιχεία γεννιούνται τα πάντα και εκεί επιστρέφουν πεθαίνοντας. Και τα στοιχεία αυτά είναι αιώνια. Δεν υπόκεινται στη γέννηση, στη φθορά και στον θάνατο. Δηλαδή, το σύνολο του κόσμου και η φυσική πραγματικότητα που μας περιβάλλει, όλα είναι νερό, όλα είναι άπειρο, όλα είναι αέρας, όλα είναι φωτιά. Από εκεί προέρχονται τα πάντα και εκεί καταλήγουν.
Αν λοιπόν τα πράγματα ειπώθηκαν έτσι, όπως μας τα παρουσιάζει ο Αριστοτέλης, τότε πρόκειται για ένα πραγματικά τολμηρό άλμα της ανθρώπινης σκέψης. Το χάος που αντιλαμβανόταν ο άνθρωπος γύρω του με την εμπειρία των αισθήσεων, ο φόβος του από τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της φύσης με τις συγκρούσεις που αυτό προκαλούσε μέσα του, όλα αυτά αμφισβητήθηκαν από εκείνους τους πρώτους στοχαστές. Αμφισβητήθηκε η εμπειρία των αισθήσεων, τα ίδια τα φαινόμενα. Η αλήθεια, η ίδια η πραγματικότητα δεν είναι αυτό που αντιλαμβάνομαι, αλλά αυτό που σκέφτομαι και το οποίο μάλιστα έχει υλική υπόσταση. Όντως λοιπόν κάτι πολύ σημαντικό συνέβη τότε, τον 6ο αι. π.Χ, στην πορεία της ανθρώπινης σκέψης και θεωρούμε, μέχρι σήμερα, ότι εκείνη είναι η περίοδος που γεννήθηκε η Φιλοσοφία.
Ας πάρουμε όμως μια ανάσα και συνεχίζουμε το ταξίδι την επόμενη φορά.

www.bonusmallmag.gr/062

www.bonusmallmag.com/062

Σελίδες 28 έως 35

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s